داستان مدرسه مفید نیایش (مفید ۳): از تأسیس تا ادغام یک قطب علوم انسانی

مدرسه مفید نیایش (مفید ۳) پس از ۲۲ سال فعالیت آموزشی و پرورشی، به یکی از قطب‌های تخصصی علوم انسانی در تهران تبدیل شده بود. این مدرسه که همواره تلاش می‌کرد از الگوی سنتی «آموزشگاه کنکور» فاصله بگیرد، امسال با تصمیم مدیران مجتمع آموزشی مفید، در سایر شعب این مجموعه ادغام شد. در این گزارش، نگاهی جامع به تاریخچه، دستاوردها و دلایل پایان کار این مدرسه خواهیم داشت و پای صحبت‌های آقای امیرمنصور بابایی، مدیریت دبیرستان، خواهیم نشست.

ریشه‌ها و شکل‌گیری هویت مفید نیایش

تأسیس شعبه تخصصی علوم انسانی در سال ۱۳۸۳ در میدان ونک کلید خورد. این شعبه که در ابتدا رشته‌های ریاضی و انسانی را هم‌زمان ارائه می‌داد، در سال ۱۳۹۶ به سعادت‌آباد/شهرک غرب منتقل شد و در سال‌های پایانی فعالیت خود، تمام تمرکز ظرفیت آموزشی‌اش را بر جذب دانش‌آموزان علاقه‌مند به علوم انسانی معطوف کرد.

در نگاه این مدرسه، انتخاب رشته علوم انسانی نباید یک «انتخاب اجباری» باشد؛ بلکه دانش‌آموز این رشته باید دغدغه‌مند، تحلیل‌گر و علاقه‌مند به مطالعه عمیق در حوزه‌های تاریخ، جامعه‌شناسی، فلسفه و اقتصاد باشد.

برنامه‌های نوآورانه آموزشی و فرهنگی

مفید نیایش برای تحقق شعار «تربیت جامع»، برنامه‌های متعددی را اجرا می‌کرد که فراتر از چارچوب کتاب‌های درسی بود:

• طرح ضیافت: برگزاری نشست و گفت‌وگو با استادان دانشگاه و صاحب‌نظران علوم انسانی (حدود ۵۳ نشست در طول سال‌های فعالیت).

• پروژه سقراط: انتخاب یک موضوع پژوهشی توسط دانش‌آموزان و پیشبرد آن تا پایان سال با کمک استاد راهنما.

• کتابخانه عجایب و عصرانه‌های کتاب: معرفی و نقد کتاب توسط معلمان و استادان.

• فعالیت‌های هنری و ادبی: آموزش فیلمنامه‌نویسی، ساخت فیلم کوتاه، و برگزاری جشنواره‌های «باران» و «همیشه بهار».

• اردوهای شهری و شهروندی: آشنایی عملی دانش‌آموزان با جامعه و مسائل اجتماعی.

دستاوردهای علمی و اجتماعی

عملکرد مدرسه در حوزه المپیاد و کنکور بسیار درخشان بوده است. کسب مدال‌های طلا و نقره در المپیادهای علوم انسانی (از جمله ۳ مدال المپیاد ادبیات در سال گذشته)، ۴ رتبه تک‌رقمی، حدود ۲۰ رتبه دورقمی و بیش از ۵۰ رتبه سه‌رقمی کنکور در سال گذشته، گواه این مدعاست. در سال تحصیلی گذشته، حدود ۴۰ درصد از دانش‌آموزان رتبه‌های زیر ۱۰۰۰ کسب کردند.

همچنین فعالیت‌های جهادی، نظیر سفر ۳۸ دانش‌آموز و ۶ مربی به شهرستان پلدشت برای بازسازی مدارس و تجهیز کتابخانه، نشان‌دهنده توجه مدرسه به مسئولیت‌پذیری اجتماعی بود.

چرا مفید نیایش ادغام شد؟

بخش مهمی از تاریخچه این مدرسه با مدیریت آقای امیرمنصور بابایی گره خورده است. ایشان که از حدود سال‌های ۱۳۷۲ وارد مجموعه مفید شده و از سال ۱۳۹۳ مدیریت دبیرستان علوم انسانی را بر عهده داشته‌اند، درباره فضای خاص این رشته و پایان کار مدرسه توضیحات روشنی ارائه می‌دهند.

فضای فکری و گفت‌وگو محور:

آقای بابایی تأکید می‌کنند که مدرسه علوم انسانی به آزاداندیشی و تکثر فکری نیاز دارد. بر همین اساس، سند تربیت دینی مدرسه زیر نظر اندیشکده مجتمع آموزش مفید تدوین شد:

«دانش‌آموزان ممکن است درباره موضوعات دینی، اجتماعی یا سیاسی پرسش و نقد داشته باشند؛ بنابراین معلمان باید متخصص، متعهد، عمیق و فاقد القای سیاسی خاص باشند.»

علت پایان کار مدرسه:

ایشان پایان فعالیت مدرسه را «انحلال» نمی‌دانند، بلکه از آن به عنوان «ادغام» در دبیرستان‌های مفید یادگار امام و قیطریه یاد می‌کنند تا تجربه‌ها و تیم تخصصی در این دو مرکز ادامه یابد. عوامل اصلی این تصمیم عبارتند از:

1. مشکلات اقتصادی و اجاره‌بها: افزایش شدید و نامتناسب اجاره‌بهای مدارس استیجاری نسبت به رشد شهریه‌ها.

2. استراتژی تمرکز: تصمیم مجتمع برای توقف توسعه کمی و تمرکز بر ارتقای کیفیت در دو مجتمع پسرانه و یک مجتمع دخترانه.

میراث مفید نیایش:

به گفته آقای بابایی، مدرسه درست در نقطه اوج عملکرد خود متوقف شد و اگر مشکلات اقتصادی و مسئله ساختمان مستقل در میان نبود، این مسیر با قدرت ادامه می‌یافت. با این حال، تجربه حدود ۲۰ ساله این مجموعه مستندسازی شده و می‌تواند به عنوان یک «مدل استاندارد برای مدرسه علوم انسانی» (شامل ویژگی‌های معلم، برنامه درسی و فعالیت‌های فوق‌برنامه) مورد استفاده نظام آموزشی قرار گیرد.

گفت‌وگوی کامل با جناب آقای امیرمنصور بابایی؛ از تأسیس تا ادغام مفید نیایش

خودتان را معرفی کنید و بفرمایید چطور وارد مجموعه مفید شدید و در طی این سال‌ها چه مسئولیت‌هایی داشتید؟

بسم‌الله الرحمن الرحیم. من امیرمنصور بابایی هستم، آخرین مدیر دبیرستان علوم انسانی مفید. تقریباً از سال ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۵ مسئولیت مدیریت این دبیرستان را بر عهده داشتم. ورود من به مجموعه مفید به سال‌های ۷۲ و ۷۳ برمی‌گردد. در آن زمان به‌عنوان مسئول مسابقات قرآن وارد مدرسه شدم. در دهه‌ی اول حضورم، مسئولیت‌هایی مانند معاونت پرورشی و تدریس در مقطع راهنمایی (متوسطه اول) یادگار امام را بر عهده داشتم. دهه دوم را در دبیرستان یادگار گذراندم و مسئول پایه اول و سوم دبیرستان بودم. در نهایت، حدود سال ۱۳۹۲ پیشنهاد مدیریت مدرسه علوم انسانی به من داده شد. آن زمان مدرسه در میدان ونک بود و پس از سه سال، در سال ۱۳۹۶ به سعادت‌آباد (شهرک غرب) منتقل شدیم و تا سال ۱۴۰۵ در همان مکان فعالیت کردیم.

ایده تأسیس مرکز تخصصی علوم انسانی چگونه شکل گرفت و چه مزایایی داشت؟ آیا بهتر است رشته انسانی در کنار سایر رشته‌ها باشد یا به‌صورت مستقل؟

در سال ۱۳۸۳، تصمیم بسیار خوبی در مجتمع گرفته شد و مدرسه علوم انسانی با همت آقای دکتر دانش و دوستان دیگر تأسیس شد. در ابتدا، مدرسه هر دو رشته ریاضی و انسانی را پوشش می‌داد. بحث جدی همواره این بوده است که آیا رشته انسانی باید مرکز تخصصی خودش را داشته باشد یا در کنار ریاضی و تجربی ارائه شود؟ ما در مفید نیایش هر دو حالت را تجربه کردیم. در سه سال آخر، با تعطیل کردن رشته ریاضی، به یک مرکز تخصصی و مستقل علوم انسانی تبدیل شدیم.

به‌شخصه معتقدم مرکز تخصصی ویژگی‌هایی دارد که در یک مدرسه سه‌رشته‌ای نمی‌توان به آن‌ها دست یافت. در مرکز تخصصی، بچه‌ها هویت بسیار مستقلی پیدا می‌کنند و دست ما برای اجرای برنامه‌های ویژه بازتر است؛ برنامه‌هایی نظیر اردوهای خاص علوم انسانی یا آموزش‌های شهروندی که اصلاً در ریاضی و تجربی تعریف نمی‌شوند. با این حال، در کنار هم بودن رشته‌ها نیز مزایایی داشت؛ مثلاً دانش‌آموزان ریاضی با دیدن برنامه‌های جذاب انسانی نظیر «طرح ضیافت»، به این رشته علاقه‌مند می‌شدند و تغییر رشته می‌دادند. ما حتی طرح درس‌هایی تلفیقی تدوین کردیم تا بچه‌های ریاضی با جامعه‌شناسی یا روانشناسی آشنا شوند و بالعکس، بچه‌های انسانی نیز درکی از مبانی فیزیک و ریاضی پیدا کنند. در مجموع، به نظرم با نسبت ۶۰ به ۴۰، ایده «مرکز تخصصی» ارجحیت دارد.

با وجود این مزایا، چه عواملی باعث تعطیلی یا به تعبیر شما، ادغام مدرسه شد؟

من نام این اتفاق را انحلال نمی‌گذارم، بلکه یک «ادغام» در دو دبیرستان عالی مجموعه‌ی ما، یعنی یادگار امام و قیطریه است تا تیم تخصصی ما در آنجا به کار گرفته شوند. اما دلایل اصلی دو مورد بود: نخست، مسائل اقتصادی؛ ما درگیر ساختمان‌های استیجاری بودیم و افزایش بی‌رویه اجاره‌بها، هیچ تناسبی با افزایش شهریه مدارس نداشت. دلیل دوم این بود که مجتمع تصمیم گرفت توسعه‌ی کمی را متوقف کرده و تمرکز خود را بر ارتقای کیفیت در دو مجتمع پسرانه و یک مجتمع دخترانه معطوف کند. اگر مشکلات اقتصادی و چالش ساختمان مستقل وجود نداشت، مجتمع قطعاً مایل به حفظ و ادامه کار این مدرسه بود.

چه تجربیاتی از مفید نیایش قابل انتقال به مدارس دیگر است؟ و منظور از «طراحی مدل مدرسه علوم انسانی» چیست؟

ما در مفید نیایش حاصل ۲۰ سال تجربه را با کمک تیم تخصصی‌مان مدون کرده‌ایم و به یک «مدل مدرسه علوم انسانی» رسیده‌ایم. یعنی اگر کسی بخواهد چنین مدرسه‌ای تأسیس کند، ما می‌توانیم یک سند کامل شامل ویژگی‌های معلم، برنامه‌های آموزشی و فوق‌برنامه ارائه دهیم.

ما حدود ۱۵ فعالیت جذاب و خلاقانه داشتیم. برجسته‌ترین آن‌ها طرح «ضیافت» بود؛ طی این سال‌ها ۵۳ نشست با حضور استادان دانشگاه و شخصیت‌های برجسته برگزار کردیم. مدرسه ما در میان دانشگاهیان کاملاً شناخته‌شده بود و این برنامه‌ها حتی در دوران کرونا هم به‌صورت مجازی متوقف نشد. طرح «سقراط» (پروژه‌های پژوهشی دانش‌آموزی با استاد راهنما)، جشنواره فیلم کوتاه «باران»، جشنواره شعر و داستان، برنامه «کتابخانه عجایب» (معرفی کتاب توسط معلمان) و نشست‌های تخصصی تاریخ و جامعه‌شناسی از دیگر تجربیات موفق ما بود که به آموزش جان می‌بخشید.

دستاوردهای علمی مدرسه در حوزه کنکور و المپیاد چطور بود؟ آماری از فارغ‌التحصیلان دارید؟

امیرمنصور بابایی: مدرسه ما دقیقاً در نقطه اوج خود متوقف و ادغام شد. در سال گذشته، حدود ۴۰ درصد دانش‌آموزان ما رتبه‌های زیر ۱۰۰۰ کسب کردند و با فاصله زیادی رتبه اول را در میان دبیرستان‌های مجتمع داشتیم. همچنین ۳ مدال المپیاد ادبیات به دست آوردیم و امسال نیز ۹ نفر در حوزه المپیاد فعال هستند. در طول این سال‌ها، ۴ رتبه تک‌رقمی، بیش از ۲۰ رتبه دورقمی و تعداد زیادی رتبه سه‌رقمی داشته‌ایم.

از نظر آماری، در این سال‌ها حدود ۹۰۰ تا ۱۰۰۰ فارغ‌التحصیل در رشته‌های ریاضی و انسانی داشتیم که حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ نفر از آن‌ها دانش‌آموزان علوم انسانی بوده‌اند. ما کار را با کلاس‌های کوچک ۱۰ تا ۱۲ نفره (مجموعاً ۳۰ دانش‌آموز انسانی) در مدرسه‌ای که اکثراً ریاضی بودند آغاز کردیم و با یک شیب منطقی، در نهایت به یک مرکز تخصصی کامل علوم انسانی تبدیل شدیم.

در مورد «سند تخصصی تربیت دینی» توضیح دهید. آیا از این نظر تفاوتی با سایر مدارس داشتید؟

امیرمنصور بابایی: سند تربیت دینی زیر نظر اندیشکده مجتمع آموزش مفید تنظیم شده است و رویکردهای مذهبی و تربیتی را با جزئیات برای تمام مدارس مشخص می‌کند. بنابراین، ما از نظر سند تربیتی تفاوتی با سایر شعب مفید نداشتیم.

اما تفاوت اصلی در «جنس رشته علوم انسانی» است. این رشته تکثر و آزاداندیشی بیشتری می‌طلبد. درس‌ها کاملاً مباحثه‌ای است و آستانه تحمل مدرسه برای شنیدن صحبت‌های بچه‌ها باید بالاتر باشد. دانش‌آموزان ممکن است تفکر واگرا داشته باشند؛ در درس‌هایی مثل دین‌وزندگی یا جامعه‌شناسی، آن‌ها مسائل اعتقادی یا ساختار حکومت‌ها را نقد و تحلیل می‌کنند و به‌سادگی همه‌چیز را نمی‌پذیرند. اگر مدرسه بخواهد در این فضا بسته عمل کند، تفکر عمیق شکل نمی‌گیرد.

با این اوصاف، معلمان چنین مدرسه‌ای باید چه ویژگی‌هایی داشته باشند؟

امیرمنصور بابایی: دقیقاً به همین دلیل، نقش معلمان حرفه‌ای بسیار پررنگ می‌شود. یکی از بارزترین ویژگی‌های مفید نیایش، دقت بالا در انتخاب معلمان متخصص و متعهد بود. معلم علوم انسانی نباید القای سیاسی خاصی داشته باشد؛ بلکه باید آن‌قدر غنی باشد که بتواند با ارائه معارف عمیق، دانش‌آموزان را به کتاب و مطالعه علاقه‌مند کند و تصمیم‌گیری نهایی را به خودشان بسپارد.

ما در سال‌های اخیر بهترین استادان تهران را در اختیار داشتیم. به‌عنوان مثال در درس فلسفه، آقایان دکتر قدیری، دکتر سودیان و آقای خودکام تدریس می‌کردند که از نظر اخلاقی و تخصصی وزنه‌های سنگینی هستند. در ادبیات اساتید ممتازی چون آقایان مزاری و قاضی را داشتیم و در درس دین‌وزندگی نیز از متخصصان برجسته‌ای بهره می‌بردیم. داشتن چنین تیم غنی و باکیفیتی برای موفقیت یک مدرسه علوم انسانی بسیار حیاتی است.

در پایان لازم است از زحمات جناب آقای محمدعلی دهاقین، مصاحبه‌گر و مستندساز این پروژه که در تهیه این گزارش ما را یاری کردند، کمال تشکر و قدردانی را داشته باشیم.

مجموعه‌ای از مستندات تصویری در بخش پایانی مقاله گردآوری شده است. در ادامه می‌توانید دو ویدیو از جشن اختتامیه دبیرستان‌های دوره اول و دوم مفید نیایش، به همراه چند ویدیوی صمیمانه از گفت‌وگو با همکاران و معلمان مدرسه را مشاهده کنید. تماشای این تصاویر، حسن‌ختامی بر این مسیر پربار و تجدیدِ خاطره‌ای با خانواده بزرگ مفید نیایش خواهد بود.

مفید نیایش در قاب تصویر