امام محمد باقر علیه السلام و مهندسی دین با اصول و فروع و جزییات آن

*به مناسبت سالروز شهادت حضرت امام محمد باقر علیه السلام*

امام محمد باقر علیه السلام تا سن چهارسالگی در دوره امامت امام حسین علیه السلام از زندگی کردند. ایشان در واقعه عاشورا حضور داشتند و بعد از آن، شاهد تلاش های پدر بزرگوار خود در راه نشر پیام عاشورا در جامعه و احیای دین و سنت پیامبر بودند.

مقطع اول:

ده سال اول امامت

حکام اموی در این دوره درگیر مشکلات داخلی و خارجی بودند. برای نمونه در جبهه داخلی اموی – مروانی، بین سلیمان و ولید برای به قدرت رسیدن سلیمان یا عمربن عبدالعزيز اختلاف نظر وجود داشت. عیاشی و فساد اخلاقی خلفای اموی چنان اوج گرفته بود که اجتماع آن روز هم به طریق حاکمان خود گام بر می داشت. سرگرم بودن خلفا به خویش، اوضاع را به نفع شیعیان اندکی تغییر داد؛ زیرا از امام باقر علیه السلام غافل ماندند و امام از این فرصت بهره بردند و به آرمان های بلند خویش پرداختند.

در این دوره تبادلات فرهنگی با اقوام مختلف به دلیل فتوحات و پیروزی های پیشین مسلمانان رو به افزایش و جامعه با تنوع قومی رو به رو بود. به همین دلیل نظام های حقوقی، قضایی و فرهنگی بیگانگان در حوزه تفکر اسلامی ظهور یافت. حکومت اموی برای پیشبرد اهداف خود از جریان های فکری گوناگون مانند ارجاء، جبر و … حمایت می کرد و افکار انحرافی تناسخ، غلو و جریان الحادی زنادقه نیز در آن شرایط سخت رو به رشد بود. پدیده جعل حدیث بستری مناسب فراهم کرده بود تا این عقاید باطل در عمق حیات اجتماع اسلامی ریشه بدواند. بنابراین طرح تئوری عدالت صحابه پیامبر  برای در خدمت بودن سیاست جعل حدیث ابداع شد؛ در حالی که همگان از نشر فضایل اهل بیت منع شده بودند.

امر خطرناک دیگری که در آن روزگار، دین و دنیای مسلمانان را تهدید می کرد، طرح جدایی دین از سیاست بود. تلاش حکومت هم، بردن دین به مساجد و محو کردن آن از متن زندگی بود. در کنار مشکلات اخلاقی و … فشار اقتصادی بر مردم بیداد می کرد. مالیات های سنگین کمر مردم را شکسته بود. اختلاف طبقاتی، نظام اقتصادی را تهدید می کرد و دست اندازی در اموال عمومی توسط خلفا حق مسلم آنان به شمار می رفت.

بازسازی نظام فرهنگی و سیاسی اسلام ناب

امام باقر علیه السلام دگرگون کردن امت و بازسازی نظام فرهنگی بر پایه قرآن و سنت را محور فعالیت های اصلاحی خویش قرار دادند. برای دست یافتن به این امر، امام علیه السلام هویت مسجد را بازسازی و حیات مسجد النبی را تجدید کردند. مسجد النبی مرکز تربیت شاگردانی شد که در شاخه های مختلف متخصص، متعهد و کارآمد بودند. امام برای جلوگیری از تعرضات دستگاه خلافت، مردم را به آنها ارجاع می دادند. امام باقر علیه السلام انقلاب فرهنگی و رهبری فکری مردم را با تولید علوم جدید و بیان اصول جدید در علوم گذشته، پایه گذاری علم کلام، تنظیم مبانی فقهی دین و پایه گذاری اصول فقه و تبیین اصول و فروع دین عهده دار شدند.

ایشان با تفسیر قرآن به صورت مدون و ارجاع مردم به آن برای شناخت حق از باطل، جهان بینی قرآنی را در اجتماع آن روز احیا کردند و برای آشنا کردن مردمان سرزمین های تازه فتح شده، مبلغان و معلمان قرآن را به سوی آنها فرستادند. امام علیه السلام در مقابله با جعل حدیث بیان احادیث نبوی و امامان را در برنامه های آموزشی خود گنجانده بودند.

امام باقر علیه السلام در شاخه فعالیت های سیاسی کوشیدند تا مفاهیم صحیح سیاسی را بیان و منتشر کنند؛ مفاهیمی چون امامت و ارتباط آن با اهل بیت، حقوق متقابل رهبر و امت و … به دیگر سخن امام بازسازی نظام ولایی و تقویت بعد ولایی را در جامعه در دستور کار خویش قرار دادند و تشیع را به یک تشکل حزبی آگاه تبدیل کردند. در این دوره اگرچه هیچ قیام مسلحانه ای رخ نداد، اما امام روحیه جهادی را با روشن کردن حقایق یک قرن گذشته و تبیین اهداف کربلا و با سخنرانی های بلیغ خود تقویت کردند.

مبارزه با انحرافات فکری

باقرالعلوم علیه السلام در راستای رسالت فرهنگی خود با انحرافات فکری به وجود آمده سخت به مبارزه برخاستند و برای آشکار کردن ماهیت غیر اسلامی این تفکرات و جریانات، اقدامات گسترده ای را انجام دادند از آن جمله: معرفی اهل بیت را به عنوان سرچشمه اندیشه صحیح اسلام، شناسایی جریانات فکری و مصونیت بخشی در مقابله با عقاید غیردینی، جدال، احتجاج و مناظره علمی و عقیدتی، موضعگیری شفاف، افشاگری و روشنگری، اعلام بطلان سیره آنان (جریانات فکری) و توبیخ و لعن آنها در شرایط مختلف، تکریم شخصیت افراد تا آنجا که افراد خود را در برابر انحرافات نبازند، تعیین ناکارآمدی اصول متداول گذشته و به روز کردن پاسخ های کهنه.

احیای حیات اجتماعی

مبارزه با روحیه عافیت طلبی و توجیه گری، سازندگی فردی و اهمیت دادن به تزکیه در تربیت، اصلاح دیدگاه مردم نسبت به دین و دنیا، وارد کردن دین در زندگی مردم و نجات آن از کنج مساجد، طرد رفتارهای مقدس مآبانه و ایجاد فهم عقلانی از رفتارهای دینی ، فقرزدایی و تأکید بر کار و کوشش اجتماعی، امید بخشی به تشکیل حکومت علوی و دعوت به صبر و به جان خریدن مشکلات شیعیان اهم برنامه های امام باقر در احیای حیات اجتماعی و اقتصادی جامعه بود.

مقطع دوم:

9 سال آخر امامت

امام باقر علیه السلام در این دوره به مهندسی فرهنگ در جامعه پرداختند. خلافت وقت هم از طریق اعمال فشارهای متعدد، به مقابله با امام علیه السلام به ویژه پس از مشاهده جلسه چند هزار نفری ایشان در مکه، را آغاز کرد. در این مقطع امام به مرکز خلافت احضار شدند.

دستگاه خلافت در تحقیر، تضعیف روحیه و تهدید امام از هیچ اقدامی ابا نداشت و با برگزاری جلسات مناظره می کوشید تا ایشان را در تنگنا قرار دهد و با منزوی کردن و کنترل شدید امام از قدرت ولایت بکاهد و تصویر منفی از شیعیان به جامعه ارائه دهد. حکومت با این هدف، القای شبهات و نشر فرهنگ انحرافی را دنبال می کرد. دستگاه خلافت شایع کرد که امام مسیحی شدند و این امر را دستاویزی قرار داد تا ایشان را به شهادت رساند. تخریب بنیان های فکری، تضعیف روحیه دینی و ایجاد انحرافات دینی از دیگر برنامه های دستگاه خلافت بود. قدرت حاکم با استخدام عالمان درباری، بدعتها و تحریف ها را دامن می زد.

برخورد حکیمانه با خلفای وقت

امام باقر علیه السلام با بی توجهی به هشام، خلیفه وقت، به بی حرمتی های او پاسخ دادند اما هرگز حاضر نشدند از طریق نظامی وارد عمل شوند و دیگران را هم از این گونه امور منع می کردند. زمانی که از سوی خلیفه احضار می شدند با سخنرانی های بلیغ خود تلاش می کردند که هشام و درباریان را هدایت و روشن کنند. ایشان در مناظرات، حضور فعال داشتند. مشهور است که در مناظره با عالم سفرانی و هشام، پاسخ های دقیق امام آنها را عاجز و زبون ساخت.

حتی پس از زندانی شدن امام می بینیم که زندانیان به شدت تحت تأثیر شخصیت امام قرار گرفتند، تا آنجا که حکومت احساس خطر کرد و ایشان را آزاد ساخت. امام باقر در مسیر بازگشت به مدینه با سخنرانی شیوای خود شایعه مسیحی شدن خود را خنثی کردند. کنترل ایشان هر روز شدت می یافت. امام برای کاستن خطرات، مردم را به شاگردان خود ارجاع دادند. شاگردان اجازه فتوا یافتند و این گونه راه برای نهادینه شدن فرهنگ اجتهاد و فقه پویا هموار شد. امام برای حفظ امنیت نیروهای خود و پاسداری از ارزش ها سیاست تقیه را پیشه کردند و کوشیدند تا این اصل نهادینه شود. از دیگر اقدامات امام در این مقطع می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

  • ترسیم وظایف حاکم و روشن کردن عدم مشروعیت حکومت حاضر در انظار مردم، استفاده از روش امام سجاد یعنی روش دعا و تبلیغ در موسم حج، از بین بردن ابزار دامن زدن به اختلافات علویان با تبیین مسأله امامت.
  • تنظیم وصیت نامه مدبرانه
  • امام باقر علیه السلام همچون دیگر امامان با وصيت مدبرانه و انتخاب زمان و مکان مناسب برای آگاه کردن مردم نسبت به ولایت توانستند رهبری جامعه را پس از خویش به امام صادق علیه السلام واگذار کنند.

شاخصه های دوره امام محمد باقر علیه السلام

  • دگرگون کردن امت و بازسازی نظام فرهنگی بر پایه قرآن و سنت
  • پایه گذاری انقلاب فرهنگی و رهبری فکری مردم
  • شالوده ریزی دانشگاه بزرگ اسلامی
  • روشن کردن چهره ولایت در جامعه و خنثی کردن نقشه های حکومت در مخدوش کردن چهره ولایت
  • ادامه مبارزه تا ده سال بعد از شهادت با وصيت مدبرانه خویش و اقامه عزاداری در سرزمین منی

شناسه امام محمد باقر علیه السلام

نام مبارک: محمد

کنیه: ابوجعفر

لقب: باقرالعلوم

پدر بزرگوار: علی بن الحسین علیه السلام

مادر گرامی: فاطمه دختر امام حسن علیه السلام

تاریخ ولادت: اول رجب سال ۵۷ هجری

مکان ولادت: مدینه منوره

عمر پر برکت: ۵۷سال

تاریخ امامت: ۹۶ هجری

سن امامت: ۳۸سال

مدت امامت: ۱۹سال

تاریخ شهادت: سال ۱۱۴هجری

علت شهادت: مسمومیت

مرقد مطهر: مدینه (قبرستان بقیع)

فرزندان: امام جعفر صادق علیه السلام و …

منبع: کتاب تدبری در سیره تاریخی اهل بیت علیهم السلام؛ محمدحسین الهی زاده، چاپ سوم، 1390، صفحات 84 تا 89

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *