تبیین و پاسخگویی به ریزترین مسائل دین؛ از اساسی ترین نقش های امام جواد علیه السلام

*به مناسبت سالروز شهادت حضرت جوادالائمه علیه السلام*

امام جواد علیه السلام مدت کوتاهی از عمر مبارک خود را در کنار امام رضا علیه السلام سپری کردند. در این مدت، امام رضا علیه السلام در جواب سؤال از جانشین خود، امام جواد علیه السلام را به عنوان جانشین خود معرفی می کردند و بر این نکته که خردسالی زیانی به امامت نمی رساند، تأکید می فرمودند؛ چنان که در مجلسی حاضران را به تجدید پیمان با امام جواد علیه السلام امر کردند. امام رضا علیه السلام – حتی زمانی که در مرو به سر می بردند – امام جواد علیه السلام را بسیار اکرام می کردند و ایشان را با کنیه نام می بردند.

مقطع اول

در این دوره، ترجمه کتابهای یونانی، هندی و ایرانی به زبان عربی و ترجمه کتابهای اسلامی به سایر زبانها اوج گرفته بود. این دوره، دوره طلایی جنبشهای علمی به شمار می رفت. مرکز خلافت، محل رفت و آمد علما و دانش دوستان بود. مراکز مختلف علمی در آن روزگار فعال و به نشر علم مشغول بود.

فرقه های مختلف اعم از اهل حدیث، واقفيه، زیدیه، غلات، معتزله و… رواج داشت. حکومت هم از فرقه مورد نظر خود حمایت می کرد. در این دوره، اعتزال مکتبی بود که از سوی دربار حمایت می شد. بی بند و باری و فساد اخلاقی جامعه برخی را به تفریط کشاند، به گونه ای که زهد و تصوف بازار گرمی یافته بود.

اثبات امامت خویش

پس از شهادت امام رضا علیه السلام و به امامت رسیدن امام جواد علیه السلام در خردسالی، برخی در حقانیت شیعه و امامت امام جواد علیه السلام دچار شک و تردید شدند؛ اما به تدریج همگان به بر حق بودن ایشان ایمان آوردند و دانستند که امامت امری الهی است. به عبارت دیگر در دوره امام رضا علیه السلام باور نصب الهی و نص معصوم بودن امام به خوبی در اذهان مردم جای گرفت.

در دوره امام جواد علیه السلام مردم عملا به این باور عقلی رسیدند که امامت مقامی الهی است و امامت امام جواد علیه السلام مصداق اکمل ضرورت نص است. عملکرد امام در این امر بی تأثیر نبود. ایشان با معجزه­ های متعدد پاسخ به سؤالهای شیعیان و شرکت در مناظره ها، امامت خویش و حقانیت مرجعیت مطلقه امام را ثابت کردند.

پذیرش دعوت مأمون وعزیمت به بغداد

قدرت علمی امام جواد علیه السلام و محبوبیت ایشان در بین مردم، مأمون را بر آن داشت تا امام را کنترل کند و تحت نظر بگیرد. بنابراین، امام جواد علیه السلام را به بغداد فراخواند و برای شدت بخشیدن به کنترل­ها، به امام علیه السلام پیشنهاد داد تا با دخترش ام فضل ازدواج کنند. امام علیه السلام برای صیانت خویش از شر مأمون و بهبودی اوضاع به نفع خود و مسلمانان، پیشگیری از سرکوبی سران تشیع و یاران برجسته خود، نفوذ در مناصب حکومتی از طریق پیروان و طرفداران برای انجام فعالیتهای مثبت به نفع شیعیان، پیشنهاد مأمون را پذیرفتند.

ارائه سیره پیامبر در مقابل اعمال خلاف شرع دربار

امام جواد علیه السلام از فرصت به دست آمده استفاده کردند و کوشیدند تا با کل عالم اسلام ارتباط برقرار کنند. امام علیه السلام در دربار عباسیان از هر فرصتی برای آشکار کردن عدم شایستگی خلفا در رهبری امت بهره می بردند و با عمل خود، سیره و سنت پیامبر را احیا کردند. ایشان با تجملات و اعمال خلاف شرع دربار به مقابله و با پرهیز از حضور در محافل و مجالس دربار، با سیاستهای خلیفه عملا مخالفت می­کردند.

مشهور است که ایشان در مجلس بسیار مجلل ازدواج، جامه تقوا پوشیدند و مجلس لهو و لعب بر پا شده از سوی دربار را ترک کردند. پس از آن هم برای اعلام مخالفت خود با خلفا جز در مواقع اجباری در حضور خلفا سخن نمی گفتند. در این دوره، تمام امکانات دربار در خدمت امام علیه السلام بود. چنین به نظر می­ رسید که ایشان این رفاه و آسایش را هرگز رها نمی­کنند، اما دیری نپایید که امام بغداد را ترک کردند و راهی مدینه شدند.

حضور در مناظره ها

در دوره حضور امام جواد علیه السلام در بغداد، خلیفه می کوشید با مناظره­ های متعدد میزان علم و توانایی ایشان را ارزیابی کند. امام علیه السلام با هم با هدف اثبات حقانیت خویش در ادعای علم ویژه الهی در سطح وسیعی از جامعه اسلامی، اثبات حقانیت تفک شیعی و جذب قلوب مردم اعم از خواص و عوام، بسیار فعال در مناظرات شرکت می کردند. امام علیه السلام نیز در این مناظره ها می­کوشیدند تا مفاهیم صحیح دین را به مردم منتقل کنند و بسیاری از انحراف­ های به وجود آمده را از بین ببرند.

در همین مناظره ها است که احادیث جعلی در مناقب و فضایل خلیفه اول و دوم را با استناد به قرآن و دلایل عقلی رد کردند. با دقت در روایات فقهی ایشان و گستره مناظرات­شان با یحیی ابن اکثم، قاضی القضات خلیفه عباسی، به خوبی می توان دریافت که در این دوره، فقه شیعه به ریزترین مسائل و احکام وارد شده است.

مبارزه با فرقه های ضاله

مبارزه با فرقه های ضاله از دیگر فعالیت­های امام جواد علیه السلام بود، به عنوان مثال، ایشان اقتدا به اهل حدیث (مجسمه) و واقفیه را در نماز تحریم، و همگان را از پرداخت زکات به اهل حدیث منع کردند. همچنین، زیدیه را همردیف با ناصبی ها معرفی و غلات را ملعون خواندند و حکم قتل برخی از آنها را صادر کردند.

توجه به مسائل اجتماعی و رسیدگی به مردم

امام جواد علیه السلام با حضور در مدینه و در شرایطی که فقر بیداد می کرد، کوشیدند روابط خود را با اجتماع و مردم حفظ کنند و از رسیدگی به محرومان غافل نباشند. بخشش و جود سرشار امام پلی برای ارتباط با مردم بود. در آن روزگار مردم ایشان را به عنوان مظهر جود الهی می­شناختند. امام علیه السلام در اجتماع حضور می یافتند و از مشکلات و مسائل مردم آگاه می شدند و در حل آن می کوشیدند. باحضور امام علیه السلام فرهنگ معنوی در کانون وحی (مدینه) زنده و پویا شد.

زمینه سازی برای غیبت امام معصوم

امام جواد علیه السلام هم مانند دیگر امامان دوره ترویج، از طریق ارتباطات مکاتبه ای و ایجاد نهاد سفارت و وکالت، عموم مردم را برای غیبت صغری و حضور نداشتن امام معصوم آماده می کردند. محبوبیت امام علیه السلام در بین مردم و موقعیت ممتاز ایشان باعث ترس و واهمه دستگاه حکومت شد. بنابراین، ایشان را به بغداد احضار کردند.

امام علیه السلام از قبل از خروج از مدینه، امام هادی علیه السلام را به عنوان جانشین خویش معرفی فرمودند. معتصم پس از متهم کردن امام علیه السلام به شورش علیه حکومت، با توطئه­ ای امام علیه السلام را مسموم و شهید کرد.

شاخصه های دوره امام جواد علیه السلام

  • اثبات امامت با وجود خردسالی

  • حضور پرهیزگارانه امام در دربار مأمون و پیروزی شکوهمندانه در مناظره ها و تشکیل نهاد وکالت و سفارت در بین شیعیان

  • پاسخ به سؤالهای فقهی و اعتقادی به صورت مکاتبه ای

  • پیروزی در مناظره ها و حل شبهات در سطح عمومی

شناسه امام جواد علیه السلام

نام مبارک: محمد

کنیه: ابوجعفر ثانی

لقب: جواد، تقی

پدر بزرگوار: امام علی بن موسی الرضا علیه السلام

مادر گرامی: بانو خیزران

تاریخ ولادت: دهم رجب سال ۱۹۵ هجری

مکان ولادت: مدینه

عمر پر برکت: ۲۵ سال

سن امامت: ۸ سالگی

تاریخ امامت: ۲۰۳ هجری

تاریخ شهادت: آخر ذیقعده سال ۲۲۰ هجری

علت شهادت: مسمومیت به دستور معتصم عباسی توسط همسرشان ام­ الفضل

مرقد مطهر: کاظمین

فرزندان: امام هادی، موسی، حکیمه، خدیجه، فاطمه

منبع: کتاب تدبری در سیره تاریخی اهل بیت علیهم السلام؛ محمدحسین الهی زاده، چاپ سوم، 1390، صفحات 119 تا 124

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *