کلاس درس یا دفتر کار معلم

 

سیدرضا میرقاسمی

 

کرونا سبب ایجاد تغییرات زیادی در سبک زندگی مشاغل و تحصیل شده است . یکی از سوال‌های اساسی که این ایام ذهن معلمین ، مدیران و حتی بسیاری از اولیا را به خود مشغول کرده ، چگونگی شرایط در دوران پس از کرونا ست ؟ آیا همه روال ها و روش ها ی تحصیل و مدرسه داری به قبل از دوران کرونا باز می گردد یا خیر ؟ هم چنین ، آیا کرونا سبب کسب تجربه هایی شده است تا از  بتوانیم از آن بهره ببریم؟ برای پاسخ به این سوال خوب است ابتدا مروری به تحصیل در دوران قبل از کرونا و بعد ، شیوع کووید 19 داشته باشیم.

 

الف) دوران قبل از کرونا

در دوران قبل از کرونا نقطه کلیدی هر مدرسه ، برنامه هفتگی بوده است به طوری که ارائه آن در ابتدای سال یکی از نقاط قوت مدرسه به شمار می آمد. تمرکز روی برنامه هفتگی و مدل کارکرد مدارس این پیام‌های ضمنی را با خود به همراه داشت :

  1. همه دانش آموزان باید در یک ساعت مشخص ، و به شیوه‌ای یکسان و منظم در مکان مشخصی به نام کلاس درس حاضر شده و به درس معلم گوش فرا دهند.
  2. حالات فیزیولوژیک (اعم از گرسنگی، تشنگی، خستگی ، خواب آلودگی و …) همه دانش آموزان یکسان و به صورت آماده یا بدون مشکل برای یادگیری در نظر گرفته می‌شد.
  3. فرض بر این بود که معلومات قبلی همه دانش آموزان برای ارائه درس جدید به اندازه کافی می باشد.
  4. همه دانش آموزان باید درس را از یک نفر معلم که با روش مشخص و معینی ارائه می کرد ،  فرا می گرفتند
  5. در این روال سرعت یادگیری همه دانش آموزان یکسان در نظر گرفته می‌شد.
  6. با توجه به شکل ظاهری کلاس های درس و در کانون توجه بودن جایگاه معلم ، آموزش – معمولا- با  سخنرانی  صورت می گرفت.
  7. به همه دانش آموزان تکالیف یکسان داده می شد و از آنها آزمون یکسان گرفته می شد . هم چنین در نهایت بازخورد نهایی و نمره ای به دانش آموزان داده می شد که نشان دهنده موفقیت یا عدم موفقیت ایشان بود.
  8. اگر احیاناً دانش آموزی به هر دلیل نمی‌توانست در کلاس حاضر شود موظف بود به هر ترتیب که می تواند خودش درس ها را فرا بگیرد و تمارین و تکالیفش را انجام دهد تا از ادامه درس باز نماند.

گرچه برای بعضی از موارد بالا با تلاش ها و ابتکارات و خلاقیت های معلمین ارجمند و مربیان ، در مدارس مختلف – تا حدی – چاره جویی شده بود اما این موارد به صورت غالب قابل مشاهده بودند.  در این مدل تقریباً و به صورت کلی ، توجه انفرادی به دانش آموزان جایی نداشته و این کار به صورت حداقلی و غیر سیستمی ، با خلاقیت و ابتکار دبیران صورت می گرفت . متاسفانه در این روال ، دانش آموز با عقب افتادن از یک سرفصل یا موضوع و یا ارتباط نگرفتن با دبیر – به هر دلیل – به صورت دنباله دار از پی گیری ادامه کلاس محروم می‌ماند. همین نقصان هم سبب شکل‌گیری کلاسهای تقویتی جبرانی و یا حتی ارجاع دانش آموز به تدریس خصوصی می شد.

 

ب) کرونا با ما چه کرد؟

محدودیت های بیماری کووید ۱۹ سبب بروز ابتکارات و خلاقیت های مختلف و متعددی گردید. از طرف آموزش و پرورش همه فعالیت های درسی ، تربیتی و پژوهشی در شبکه مجازی شاد پیگیری شد . همچنین در این پلتفرم ، کلاس های درس مجازی با راهبری دبیران و عضویت دانش آموزان شکل گرفت . ضمن این که در مدارس مختلف ، بنا بر شرایط اجتماعی و اقتصادی خانواده ها و ابتکار مدرسه ، معلمین و حتی اولیا ، شبکه ها و پلتفرم های مختلف مجازی و نرم افزارهای ارتباطی و برپایی کلاس مجازی مورد استفاده قرار گرفتند. به این ترتیب در آموزش از راه دور در دوران کرونا ، موارد زیر تقریباً تجربه و اجرا شد :

  1. معلمین با استفاده از نرم افزارها و اپلیکیشن ها درس ها را در قالب فایل های صوتی و تصویری (مثل powerpoint ) ضبط کرده و در شبکه بارگذاری می‌کردند.
  2. دانش‌آموزان موظف بودند تکالیف و یا کاربرگ ها ی اعلام شده را کامل کرده و برای معلم خود ارسال نمایند.
  3. بنابر دستورالعمل آموزش و پرورش ساعت کلاس آنلاین به حداقل رسیده و در نتیجه دانش‌آموزان باید ساعات دیگری را در خانه صرف یادگیری و انجام تمارین می کردند.
  4. برگزاری آزمون ها به شیوه از راه دور که با ارسال فایل سوالات و دریافت فایل پاسخ سوالات همراه بود ، در بعضی موارد سبب بروز خلاقیت از طرف معلمین در برگزاری آزمون به شیوه های مختلف از جمله openbook  یا منبع آزاد شد. طبیعتا ارزشیابی در این گونه آزمون ها از حیطه دانش و سنجش محفوظات فراتر می رفت.
  5. از آنجایی که تعامل در فضای مجازی محدود به ساعات کلاس درسی نبود ، معلمین می‌توانستند در ساعات مختلف با تبادل پیام نسبت به فرد فرد دانش‌آموزان پیگیری روال درسی – متناسب با شرایط خود دانش آموز- را داشته باشند.
  6. حضور دانش آموزان در خانه سبب شکل گیری نوعی مشارکت متفاوت از گذشته از طرف اولیا در امر یادگیری شد .

به عبارت دیگر ، استفاده از قابلیت دیجیتال شبکه های مجازی و پلتفرم های آموزشی سبب شد اولا  نوعی رابطه فردی بین معلمین و تک تک دانش آموزان برقرار شود و ثانیاً دانش آموزان بیش از قبل خودراهبری یادگیری درسی خود را به دست بگیرند و بتوانند با استفاده از امکانات در زمان های متنوع و با سرعت های مختلف به یادگیری دروس خود بپردازند.

 

ج) کلاس‌ درس در دوران پسا کرونا

تمرکز روی یادگیری انفرادی تک تک دانش آموزان در کلاس درس همیشه یکی از اهداف دور از دسترس معلمین مدارس و اولیا  بوده است . تجربه دوران کرونا نشان داد که با استفاده از پلتفرم های فضای مجازی و یا سامانه های مدیریت یادگیری  ( lms ) و  فرهنگ دیجیتال این کار شدنی میباشد. این مزیت در کنار فواید دیگر ، دست اندرکاران را معتقد به ادامه استفاده از این پلتفرم ها و نرم افزار ها نموده است . ضمن این که  انتظار ایجاد شده برای اولیا و گسترش کاربری دانش آموزان که ابزار دیجیتال به ملزومات جاری آن ها تبدیل شده هم مزید بر علت می باشد. لذا به نظر می رسد معلمین می توانند با استفاده از این ابزارها و نرم افزارها ،  تجربه دوران کرونا قدم محکمی در توسعه یادگیری انفرادی دانش آموزان بردارند.  البته این تحول مستلزم داشتن نگاهی نو به کلاس درس می­باشد.  به عنوان نمونه تصور بفرمایید معلم  با استفاده از فضای مجازی یا سامانه های مدیریت یادگیری ، برنامه درسی نیمسال یا کل سال خود را در همان ابتدای سال اطلاع‌رسانی می نماید و در طی زمان ، منابع درسی -که دیگر متنوع شده اند – را هم بارگذاری می نماید. دانش آموزان موظف هستند در زمان مقرر فعالیت های یادگیری اعم از تکلیف ، کاربرگ و ارزشیابی خود را  ارسال نمایند. دبیران هم بازخورد این فعالیت ها را با استفاده از همان سامانه ها به  ایشان ارائه می کنند. در این مدل ، دیگر بیشتر زمان کلاس درس به ارائه درس یا سخنرانی معلم نمی گذرد ، بلکه بخشی از آن به مرور و ارائه کوتاه معلم، بخشی به فعالیتهای یادگیری تعریف شده در قالب گروه‌های درسی و بخشی به گفتگوی معلم با  دانش‌آموزان ( به صورت فردی یا گروهی ) با هدف مرور و ارزیابی فعالیتها ، ارائه بازخورد و راهنمایی دانش آموزان اختصاص می یابد. در این شرایط جدید نقطه تمرکز معلم از ارائه درس به یادگیری تک تک دانش آموزان – با توجه به ویژگی های فردیشان- منتقل می شود.

این تغییر نگاه و نقش معلم می‌تواند مزیت های زیر را داشته باشد:

  1. یادگیری و بهره‌گیری از منابع مختلف ( اعم از کتاب ، فایل های صوتی و تصویری) می تواند در زمان های مختلفی توسط دانش‌آموزان صورت پذیرد و همه محدود به استفاده در یک زمان نمی شوند.
  2. با وجود فعالیت و برنامه های مختلف و متنوع ، کلاس برای دانش آموزان تبدیل به کارگاهی می شود که در آن منفعل نیستند و فعالیت های خود را پی گیری می کنند.
  3. در اختیار داشتن منابع مختلف سبب می‌شود دانش‌آموزان به دفعات مورد نیاز و با سرعت مورد علاقه به یادگیری پرداخته و در نهایت در فرصت حضور در کلاس رفع اشکال بپردازند.
  4. معلم می تواند از این فرصت استفاده کرده و منابع و فعالیت های مختلفی را برای یادگیری معرفی کند تا دانش‌آموزان با سلیقه ، روش و سبک مورد علاقه خود به یادگیری بپردازند.
  5. عملاً کانون و نقطه توجه کلاس به جای میز معلم ، میز دانش‌آموزان می باشد که به صورت گروهی یا فردی به فعالیت می پردازند.
  6. در این فضا راهبری هر کدام از دانش آموزان  می تواند متفاوت از دانش‌آموز دیگری و متناسب با توان و علاقه ، سبک یادگیری و سرعت مناسب هر کدام باشد.

به این ترتیب کلاس از محل ارائه درس به دفتر کار معلم تبدیل می‌گردد و نقش معلم به جای ارائه دهنده به تسهیلگر تغییر می‌کند . در این فضا ، معلم قبلاً منابع یادگیری را در اختیار دانش‌آموزان قرار داده و در زمان کلاس درس به نظارت و راهبری تک‌تک دانش‌آموزان می پردازد.  این تغییر نگاه سبب می شود تا بتوانیم بر بسیاری از نقایص روال سنتی غلبه کنیم ، هم چنین این روال ،  امکان مشارکت و نظارت متفاوت اولیا را در یادگیری فرزندشان فراهم می سازد.

 

نکات پایانی

  1. تغییر نگاه کلاس درس به دفتر کار معلم مستلزم تغییر نگرش و بینش دانش آموز ،  معلم ، مسئولین مدرسه و اولیا می باشد. گرچه خوشبختانه تجربه کرونا این تغییر را آسان کرده اما ادامه مسیر مستلزم صبوری ، رعایت اصل تدریج و بحث و گفتگو برای توجیه همگان می باشد.
  2. طبیعتاً و عملیاتی سازی این تغییر نگرش و بینش در پایه‌ها و مقاطع تحصیلی مختلف معنای ویژه‌ی خود را دارد و یکسان نمی باشد. هم چنین موقعیت اجتماعی ، فرهنگی و اقتصادی مدارس هم باید در نظر گرفته شوند.
  3. این تجربه عملاً سبب می‌شود مسوولین مدارس با هدف سهولت در اجرا و فراهم سازی امکانات آموزشی مورد نیاز هر دبیر به سمت استقرار معلم در یک کلاس مشخص و در نهایت تشکیل کلاسهای موضوعی با محوریت معلم حرکت کنند. برای مثال مکان درس ریاضی علوم یا ادبیات در مدرسه مشخص می باشد و دانش آموزان در ساعت مشخص در دفتر کار معلم خودشان حاضر می شوند. لازم به ذکر است که کلاس موضوعی سال ها قبل به عنوان شعار مطرح شد و در بعضی مدارس به صورت ظاهری شکل گرفت. این تجربه می تواند سبب به‌کارگیری عملی و واقعی کلاس موضوعی با محوریت معلم در راستای یادگیری انفرادی کیفی دانش آموزان بشود.

 

لازم به ذکر است که این مقاله پیش از این در نشریه پیوند منتشر شده و بازنشر می شود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *